Obraz jest myślą, myśl jest obrazem

Dlaczego malarstwo nadal ma znaczenie, chociaż wszystko wskazuje na to, że nie powinno

Co jakiś czas ktoś ogłasza koniec malarstwa i za każdym razem argumenty brzmią sensownie. Fotografia przejęła opis rzeczywistości, film przejął narrację, ekran przejął uwagę, a generatory obrazu produkują w minutę więcej wizerunków, niż człowiek namaluje przez całe życie. Mimo to ludzie dalej stają przed płótnem i dalej stoją przed nim dłużej niż przed jakimkolwiek plikiem. Powód jest banalny i dlatego łatwo go przeoczyć. Obraz jest przedmiotem, ma grubość, powierzchnię i konkretne miejsce w przestrzeni, więc ogląda się go ciałem, a nie samym wzrokiem. Przesuwasz się o krok w bok i refleks na werniksie zmienia całą lewą stronę kompozycji. Tego nie da się przenieść do pliku, bo plik nie ma boków.

Druga rzecz dotyczy czasu. Malarstwo jest zapisem decyzji rozłożonych na tygodnie, czasem na lata, i ten czas zostaje w warstwach. Widać, gdzie coś zamalowano, gdzie ktoś się zawahał, gdzie pierwotny rysunek prześwituje przez cieńszą laserunkową partię. Konserwatorzy nazywają takie ślady pentimenti i traktują je jak dokumentację procesu, ale dla widza działa to inaczej, bardziej bezpośrednio. Patrzysz na powierzchnię i wiesz, że ktoś tu przez długi czas coś rozstrzygał. Obraz wygenerowany w sekundę nie ma tej biografii, nawet jeśli wygląda podobnie, bo nie było w nim żadnego wahania ani żadnej zmiany zdania. Można się z tym nie zgadzać, tylko że publiczność wyczuwa różnicę bez żadnej teorii.

Trzeci powód jest społeczny i mniej sympatyczny. Malarstwo przetrwało, bo wytworzyło wokół siebie instytucje, rynek, kolekcje i szkoły, czyli infrastrukturę, która sama siebie podtrzymuje. To nie jest zarzut, po prostu tak działa każda dziedzina, która chce przeżyć więcej niż jedno pokolenie. Uczelnie kształcą malarzy, malarze wystawiają, galerie sprzedają, kolekcjonerzy przekazują prace muzeom, a muzea legitymizują następnych malarzy. Kiedy jeden element tego łańcucha słabnie, reszta zaczyna się chwiać i widać to natychmiast po jakości wystaw. Dlatego tak dużo miejsca poświęcam tutaj dydaktyce i pisaniu, bo to są dwa ogniwa, o których najłatwiej zapomnieć. Sam obraz nie wystarczy, jeżeli nie ma nikogo, kto potrafi go pokazać i opisać.

Jest jeszcze czwarta sprawa, najtrudniejsza do obrony w dyskusji, a według mnie najważniejsza. Malowanie jest sposobem myślenia, który nie przekłada się na zdania. Kiedy stoisz przed płótnem i rozstrzygasz, czy ta czerwień ma dochodzić do krawędzi, rozwiązujesz problem, którego nie da się przeformułować na słowa bez straty. Możesz opisać go po fakcie, i to właśnie robi krytyka, ale opis jest tłumaczeniem, a tłumaczenie zawsze coś gubi. Ludzie, którzy nigdy nie malowali, często zakładają, że artysta ma najpierw pomysł, a potem go realizuje. W praktyce pomysł powstaje w trakcie i regularnie okazuje się czymś innym, niż zakładano na starcie. To dlatego szkice bywają lepsze od obrazów końcowych i to dlatego tyle prac ginie w połowie drogi.

Nie twierdzę, że każdy powinien malować, ani że malarstwo jest ważniejsze od innych mediów. Twierdzę tylko, że dopóki istnieje różnica między myśleniem w słowach a myśleniem w materiale, dopóty ktoś będzie tę drugą drogę wybierał. Reszta jest kwestią organizacji: pracowni, farb, ścian, czasu i ludzi, którzy zechcą to obejrzeć. Jeżeli chcesz zobaczyć, jak wygląda ta praca od środka, najwięcej konkretów znajdziesz w części o malarstwie i w opisie galerii obrazów. Jeśli bardziej pociąga cię strona językowa, czyli to, jak w ogóle mówić o czymś, co z założenia jest niewerbalne, zajrzyj do tekstów o sztuce. A jeżeli uczysz, to pedagogika artystyczna jest miejscem, gdzie zebrałem najwięcej rzeczy, których sam musiałem się nauczyć na własnych błędach.